یادداشت های جالب یک عالم نطنزی

یادداشت های جالب یک عالم نطنزی



رسول جعفریان : در آغاز این نسخه، دو خطبه از خطَب منسوب به امام علی ع آمده، یکی خطبة البیان و دیگری خطبه تُطُنجیه. از متن های مورد علاقه غالیان و متمایل به آن. متن سوم کتاب اربعین، مجموعه ای از احادیث با روایات سنی و از نظر ادب نگارش هم با تعابیری مثل «رضی الله عنه» و رجال معمول در روایات سنی آمده است.

این که چطور می شود این سه متن این چنین در کنار هم آمده، و حتی صفحات آغازین هر یک، تزیینی مانند هم دارد، دشوار است. اگر با یکدیگر تفاوت داشت، می شد گفت کسی دو متن اول را به متن سوم یعنی اربعین ضمیمه کرده، و یک اثر در صحافی پدید آورده است. اما این شباهت نوع خط و تدوین و گرافیک، کار را دشوار می کند. خط آنها هم یکی است و موید آن که سه متن با هم نوشته شده است. نکته شگفت این است که چطور جامع این سه متن می توانسته خطبه البیان و تطنجیه را که به احتمال از شیعیان غالی است، در کنار یک اربعین حدیث سنی آورده باشد؟ در باره این دو خطبه و انتساب آنها به امام علی ع مکرر بحث شده است.

هرچه هست، بنای اینجا، بررسی این خطبه ها نیست، هدف مرور بر یادداشت های روی نسخه است، یادداشت هایی که از سال 1060 شروع شده و تا 1078 ادامه دارد. شماری هم عمدا پاک شده است.

 این نسخه در اختیار چند نفر بوده که نشانه هایی از آنها روی نسخه است، اما غالب آنها از یک عالم نطنزی به نام ملک محمد بن جلال الدین نوزوز نطنزی [و شاید برادر دیگرش ملک قاسم] بوده و پس از وی در اختیار فرزندش محمدعلی قرار گرفته است.  چنان که در یکی از یادداشت های روی نسخه آمده، وی این نسخه را سال 1064 خریداری کرده است.

این محمد علی که از قضا تاریخ ولادتش روی همین نسخه توسط پدرش نوشته شده، (1060) در سال 1072 یادداشتی به خط خوش روی صفحه اول نسخه نوشته و آن را از کتب خود برشمرده است:

من کتب العبد الضعیف الحقیر المحتاج الی نعمة الله الغنی محمد علی بن ملک محمد بن جلال الدین نوروز نطنزی ـ حقق الله آماله فی الدارین، یا علی ولی. 20 رجب 1072. [یعنی فقط سیزده داشته!] [با توجه به خرید آن در سال 1064 باید این یادداشت بعدا نوشته شده باشد.

اما نام دیگر روی اولین صفحه که مربوط به مالک آن بوده بدین ترتیب معرفی شده:

من کتب العبد الضعیف الفقیر المحتاج الی رحمة الله الغنی ابن محمد الحسن بن محمد علی بن علی ابی عبدالله احمد الرضی احسن الله حاله و حقق اماله فی الدارین.

نام دیگر یک بحرینی هم به عنوان مالک دیده می شود که تاریخ ندارد:

و دخل فی نوبتی الجانی محسن بن هاشم الحسینی البحرانی عفی عنهما بمنه و کرمه.

اطراف عنوان متن اول چندین یادداشت بوده که عمدا محو شده است، فقط یکی از آنها که چند تاریخ سفر است، بدین شرح است: [اینها متعلق به همان عالم نطنزی است]

به تاریخ 1078 مرتبه دیگر داخل نجف اشرف شد

و تاریخ 1080 … روانه اصفهان شد

و تاریخ محرم 1083 بار [دیگر] داخل نجف است و در رمضان … روانه اصفهان.

اما متن اول کتاب خطبه البیان است که از اول کتاب یعنی فریم 6 تا 31 ادامه دارد.

خطبه تُطنجیه از فریم 32 شروع شد. عنوان در یک مستطیل بالا و در دایره ای هم اشاره به این که این خطبه به املای امام علی است. روی آن در باره مالک این نسخه آمده است:

من جملة کتب العبد الاقل محتاج الی رحمة الملک الغنی محمد علی بن ملک النطنزی حقق آمالهما فی الدارین و ضاعف حسناتهما فی النشأتین … فی 5 شهر ذی حجة الحرام سنة الخامسة من السبعین بعد الف [1075] من الهجرة الطاهره علی مهاجرها الف تحیه… بحمد الله من نظر الی هذا و قرأ لکاتبه .

کسی متأخرا روی این نسخه نوشته: سید کاظم رشتی دو جلد شرح بر خطبه تطنجیه نوشته و کسی به نام سلیمان خان آن را مرتب کرده است. متن خطبه دوم، از فریم 33 تا 36 ادامه یافته است.

در پایان این متن مالک نسخه نوشته است:

من جمله کتب العبد الاقل محمد علی بن ملک النطنزی عفی عنهما.

روی همین فریم 36، صفحه سمت چپ، عنوان رساله اربعین آمده است. متن سوم در این مجموعه، «کتاب الاربعین» معروف به سلوة قلوب المریدین فی فضایل ذکر رب العالمین، از امام سعید مجد الملة و الدین شرف بن الموید ولی الفتح! است، متنی شامل چهل حدیث است که مولف آنها را بدون ذکر اسانید آورده است. این متن سنی است و چهل حدیث، با شماره و ترتیب در باره ذکر و یاد خداوند آمده، و عنوان هر شماره، با خط خوش مستعصمی نوشته شده است، امری که سبب شده کسی در جایی از آن حدس بزند که تمام این نسخه به خط یاقوت مستعصمی است! یادداشتی روی صفحه عنوان «اربعین» می گوید که لایخفی ان هذین الخطین الشریفین فی هذه الاحادیث خط یاقوت بن عبدالله المستعصمی و لا شک فیه کما ظهر من … الکتاب.

روی صفحه عنوان، با همان گرافیک، دو متن دیگر را دارد. بالا در یک مستطیل نوشته شده: هذه احادیث کتاب الاربعین المعروف بسلوة قلوب المریدین فی فضائل ذکر رب العالمین، کتبته بلا اسانیده تخفیفا.

در دایره زیر آمده: الفه الامام السعید مجد الملة و الدین شرف بن الموید ولی! الفتح رحمة الله علیه رحمة واسعة.

اما مالک نسخه، زیر آن نوشته است:

من کتب العبد الضعیف الاحقیر المحتاج الی رحمة الله الغنی محمد علی بن ملک محمد جلال الدین نوروز النطنزی حقق الله آماله فی الدارین، یا علی ولی! 20 رجب 1072

اربعین با یک مقدمه یک صفحه و نیمی (هر صفحه شامل ده سطر) آغاز شده و توضیح مختصری در باره آن آمده و سپس با عنوان «الحدیث الاول» با خطی بسیار زیبا آغاز می شود. حدیث اول عنوان فرعی «فی بیان أن خیر الاعمال المواظبة علی ذکر الله عزوجل» است. آغاز رساله از فریم 37 است و در فریم 55 تمام می شود.

در اطراف صفحه آخر رساله، و نیز صفحه سفیدی که بعد از آن بوده، تعدادی یادداشت هست.

این یادداشت ها از ملک قاسم بن جلال الدین نطنزی است. آیا وی برادر ملک محمد است؟ قدری در خواندن آن به قاسم احتیاط هم لازم است. مطب نوشته شده به این شرح است:

هو الفتاح

مراد ما ز در خلق بر نمی آید / مگر دری بگشاید مفتح الابواب

هر کسی تدبیر کاری می کند  بارها کردیم با نعم الوکیل

ز شهرستان رحمت بی نصیبیم   غریبم یا رسول الله غریبم [غریبیم]

یا مفتح فتح، یا مسبب سبب، یا مفرج فرج، یا مقدر قدر یا مسهل سهل، یا میسر یسر، یا مدبر دبر،، یا متمم تمم، یا مکرم کرم، سهل بفضلک یا عزیز.

به تاریخ غره شهر رمضان المبارک 1065 در دار السلطنه اصفهان قلمی شد. ان شاءالله بشرف زیارت کربلای معلی سرافراز گردیده، خاک فقیر … در همان خاک شریف نصیب گردیده و دعا مستجاب باد بحق النبی و ولی بعد5 و انا الاقل ملک قاسم  ابن جلال الدین [نوروز]

مولود فرزند ارجمند عاقبت بخیر محمد علی حفظه الله! به تاریخ غره شهر رجب المرجب 1060 در دار السلطنه اصفهان، مقدمش مبارک است. موافق «غنی» [که می شود ماده تاریخ]

به تاریخ یوم الجمعه شهر صفر سنه 1064 کتاب خطبة البیان من کلام حضرت امیر المومنین و امام المتقین علیه الصلاه و السلام در قصبه طیبه نطنز خریداری شد.

به تاریخ سیم شهر ربیع الاول از قصبه نطنز روانه اصفهان گردید. و بتاریخ یوم الثلثاء نوزدهم شهر ذی قعده الحرام سنه 1065 از اصفهان روانه زیارت نجف اشرف و کربلای معلی گردید، و به تاریخ دهم شهر ربیع الاول 1066 به توفیق الهی داخل دار الامان نجف اشراف ارفع اقدس گردید، و به تاریخ غره شهر جمادی الاولی 1066 تغییر خانه داده به خانه سیادت پناه امیر عبدالحسین رفته، و به تاریخ 19 شهر ذی قعده الحرام سنه 1066 خانه حاجی احمد … حرکت نموده … چو تیره شود مرد را روزگار / همه آن کند کش نیاید بکار  [شعر فردوسی]

به تاریخ یوم السبت 17 شهر جمادی الثانی …. نجف اشراف در نهایت تیره بختی روانه عجم کرده … و بتاریخ دویم  رجب المرجب 1070 از کربلای معلی روانه دار السلام بغداد گردید … در آستانه منوره مطهره صدره مرتبه حضرات امامین همامین …. حضرت امام موسی الکاظم علیه الصلاه و السلام گذرانیده، بتاریخ 14 … روانه عجم گردیده و به تاریخ یوم …. شعبان المعظم داخل … اصفهان! گردید.

یک یادداشت متفاوت و با رنگ دیگر: به تاریخ شهر شعبان 1068 در کوفه قلمی شد .

منبع: سایت خبرآنلاین

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *